Operacja dofinansowana ze środków UE w ramach Schematu II Pomocy Technicznej
Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027.
Operacja realizowana przez Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli
Instytucja Zarządzająca Planem Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
W dniach od 29 września do 3 października 2025 r. grupa 25 osób uczestniczyła w wyjeździe studyjnym do Niemiec pod tytułem: „W sercu chmielowych plantacji: praktyki i innowacje u zagranicznych sąsiadów”. Wyjazd zorganizował Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli, w ramach projektu realizowanego z Planu Operacyjnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (KSOW+) na 2025 r., Schemat II – Pomoc Techniczna PS WPR 2023–2027.
Głównym inicjatorem i pomysłodawcą wyjazdu był Antoni Skrabucha - Dyrektor LODR w Końskowoli, który wraz z grupą kilkunastu rolników – plantatorów chmielu, doradców LODR, przedstawicieli instytucji naukowych, samorządowych oraz związanych z branżą chmielarską uczestniczył w podróży do kraju będącego największym producentem chmielu na świecie.
Celem wyjazdu było poznanie tradycji i nowoczesnych technologii w rolnictwie Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem uprawy i przetwórstwa chmielu w Bawarii, a także nawiązanie kontaktów z organizacjami zrzeszającymi plantatorów w regionie Hallertau– największym na świecie obszarze uprawy chmielu. Wyjazd stanowił okazję do wymiany doświadczeń, prezentacji dobrych praktyk oraz innowacyjnych rozwiązań, które mogłyby zostać wdrożone w polskich gospodarstwach.
Podczas wizyty uczestnicy zapoznali się z osiągnięciami niemieckiej branży chmielowej oraz metod promocji produktów pochodzenia chmielowego. Wyjazd pozwolił na wymianę doświadczeń i inspiracji w zakresie technologii, jakości i innowacji.
Bawarskie smaki i sztuka: od klasztornego browaru po manufakturę likierów i czekolady z chmielem
Wyjazd studyjny do Niemiec rozpoczął się w niewielkiej miejscowości Scheyern, ok. 40 km od Monachium, gdzie znajduje się jeden z najstarszych na świecie browarów klasztornych, który kontynuuje tradycje piwowarskie od 1119 roku. Choć Bawaria w tamtym czasie nie była jeszcze „krainą piwa”, to właśnie klasztory odegrały kluczową rolę w rozwoju sztuki warzenia, przyczyniając się do rozwoju niemieckiego browarnictwa. Piwo warzone jest według tradycyjnej receptury głównie z chmielu z regionu Hallertau i można je nabyć w pobliskiej restauracji oraz w lokalnych sklepach.
Uczestników wyjazdu oprowadzała po browarze artystka rzeźbiarka Margit Grüner, która na zakończenie spotkania zaprezentowała w swojej pracowni wyjątkowe dzieła - figury wykonane z porcelany i ceramiki stołowej. Artystka przekształca talerze, wazy, kubki - w fantastyczne postacie kobiece, stosując specjalną technikę mozaikową. Kufel do piwa staje się tu częścią sukni, a elementy serwisu do kawy zyskują nowe życie jako kapelusze lub ozdoby, łącząc historyczne dziedzictwo z kreatywną lekkością sztuki współczesnej.
Kolejnym punktem programu była wizyta w Manufakturze Likierów i Czekolady w Mainburgu – Hans Peter Lutzenburger e.K. Likör- & Schokoladenmanufaktur. Uczestnicy zapoznali się z procesem tworzenia likierów z naturalnych składników oraz filozofią marki, która od lat stawia na najwyższą jakość i pielęgnowanie tradycji. Hans Peter Lutzenburger posiada niewielką lokalną fabrykę, w której powstają unikalne produkty z chmielem: likiery chmielowe z dodatkiem ziół, czekolady chmielowe, czekolady z dodatkiem piwa i inne specjały i przysmaki, takie jak musztarda chmielowa. Wykwintne składniki i mistrzowskie rzemiosło nadają tym wyrobom wyjątkowy charakter i głębię smaku. Chmiel, używany tu w różnorodnej formie – od esencji po aromatyczne dodatki – w subtelny sposób łączy się z innymi składnikami, nadając każdemu przysmakowi niepowtarzalny akcent. Wizyta zakończyła się degustacją wyrobów z dodatkiem chmielu, która pozwoliła uczestnikom w pełni docenić staranność, pasję i kreatywność, z jaką powstają te kulinarne dzieła sztuki.
Z Pierwszy dzień wyjazdu studyjnego pokazał, jak bogata tradycja piwowarska Bawarii splata się z nowoczesną sztuką i kreatywnością kulinarną. Od klasztornego browaru w Scheyern po manufakturę likieru i czekolady w Mainburgu – historia, smak i sztuka tworzą tu harmonijną całość, inspirując do odkrywania nowych wymiarów tradycji.
Hopsteiner w Mainburgu: tradycja, badania i smak Bawarii
Wizyta w firmie Hopsteiner w Mainburgu była jednym z kluczowych punktów wyjazdu. Podczas spotkania omówiono aktualne trendy w uprawie chmielu, wpływ zmian klimatycznych na produkcję oraz zasady współpracy między plantatorami a browarami. Firma, działająca od 1845 r. zajmuje się uprawą, handlem i przetwarzaniem chmielu od plantatorów, prowadzi własny program badawczy i hodowlany różnych odmian chmielu oraz opracowuje innowacyjne gatunki o unikalnym aromacie i smaku. Firma współpracuje z jednostkami naukowymi i utrzymuje stały kontakt z rolnikami, zawierając wieloletnie umowy, aby zapewnić stabilne dostawy dla przemysłu piwowarskiego. Na zakończenie uczestnicy mieli okazję spróbować tradycyjnych bawarskich przysmaków, co było miłym akcentem kończącym wizytę.
Zielone złoto w chmielowej metropolii
Największa na świecie szyszka chmielowa, mierząca pięć metrów i emanująca korzennym aromatem, wita odwiedzających przy wejściu do Niemieckiego Muzeum Chmielu – Deutsches Hopfenmuseum Wolnzach. Położone w sercu Hallertau, największego regionu uprawy chmielu na świecie, muzeum stanowi obowiązkowy punkt dla zainteresowanych historią i kulturą tego wyjątkowego surowca. Tak jak Hallertau od wieków jest centrum chmielarskich tradycji, tak miejscowość Wolnzach określane jest mianem „chmielowej metropolii”. Muzeum zaprasza gości w podróż przez wielowiekową historię chmielu i rolników, którzy go uprawiali. W nowoczesnych, przestronnych wnętrzach uczestnicy wyjazdu studyjnego mogli zapoznać się ze znaczeniem chmielu w kulturze bawarskiej, metodami uprawy, pielęgnacji oraz przetwarzania „zielonego złota”. Interaktywne modele, stanowiska multimedialne, repliki i wystawy naturalnej wielkości angażowały wszystkie zmysły – wzrok, dotyk, węch, słuch i smak.
W muzeum można było zobaczyć najstarszą zachowaną prasę do belowania chmielu na świecie, narzędzia rolnicze i maszyny używane od XVI wieku, a także eksponaty dokumentujące rozwój handlu chmielem. Budynek muzeum otwarty w 2025 r., zaprojektowany w formie stylizowanego ogrodu chmielowego, harmonijnie łączy tradycję z nowoczesną architekturą. Na powierzchni 1000 m² znajdują się zarówno wystawy historyczne, jak i artystyczne instalacje, które pokazują fascynację chmielem oraz jej rolę w życiu ludzi.
Muzeum posiada także sklep z lokalnymi produktami związanymi z chmielem, co pozwoliło zabrać ze sobą cząstkę Hallertau. Niemieckie Muzeum Chmielu to miejsce, w którym historia spotyka się z nowoczesnością, a każdy szczegół – od olbrzymiej szyszki po interaktywne stanowiska – przypomina o tysiącletniej tradycji i znaczeniu chmielu dla kultury bawarskiej i światowego piwowarstwa.
Laboratorium zielonego złota: wizyta w Centrum Badań nad Chmielem w Hüll
Trzeci dzień wyjazdu studyjnego rozpoczął się wizytą w głównym ośrodku naukowo-badawczym chmielu - w Centrum Badań nad Chmielem w Hüll (Gesellschaft für Hopfenforschung e.V.). Jest to uznana na całym świecie instytucja w branży chmielu i browarnictwa. Od prawie 100 lat naukowcy i praktycy ściśle ze sobą współpracują, aby sprostać wyzwaniom i wymaganiom jakościowym przemysłu piwowarskiego w zakresie chmielu jako surowca do produkcji piwa. Instytut koncentruje się na hodowli nowych odmian i przetwarzania chmielu, odpowiadając na potrzeby plantatorów i przemysłu piwowarskiego. Uczestnicy wyjazdu studyjnego dowiedzieli się, że instytut założony w 1962 r. prowadzi badania nad odmianami chmielu odpornymi nie tylko na choroby i szkodniki ale również na suszę i zmiany klimatyczne. W szklarniach testowane są efektywne metody ochrony biologicznej, optymalizacji nawożenia i gospodarki wodnej oraz wpływu prowadzonej uprawy na zawartość alfa-kwasów i olejków eterycznych. Instytut prowadzi również licencjonowanie nowych odmian, doradztwo dla plantatorów oraz wsparcie dla browarów w zakresie doboru surowca. Dla uczestników wyjazdu studyjnego wizyta w Hüll była okazją do zapoznania się z najnowszymi osiągnięciami w hodowli chmielu i praktycznymi metodami jego uprawy. Uczestnicy poznali strategie zwiększania odporności odmian na choroby, a także dowiedzieli się, w jaki sposób badania naukowe przekładają się na praktyczne rozwiązania w gospodarstwach, co pozwala optymalizować plony, ograniczać stosowanie środków ochrony roślin i wprowadzać bardziej zrównoważone metody uprawy. Instytut w Hüll łączy bowiem nowoczesną hodowlę, badania nad uprawą i przetwarzaniem chmielu ze wsparciem dla całej branży piwowarskiej, będąc jednym z wiodących ośrodków tego typu na świecie.
Tańcząca Wieża Kuchlbauer – baśniowy symbol bawarskiego piwa
Uczestnicy wyjazdu studyjnego wprost z muzeum chmielu wyruszyli w podróż do Abensberg, urokliwego bawarskiego miasteczka, gdzie tradycja piwowarska splata się z wyjątkową sztuką architektoniczną i którego charakterystyczny punkt stanowi Browar Kuchlbauer – miejsce, gdzie tradycja piwowarska splata się z wyjątkową sztuką architektoniczną. Najbardziej charakterystycznym elementem browaru jest Wieża Kuchlbauer, sięgająca 35 metrów, zaprojektowana przez austriackiego artystę Friedensreicha Hundertwassera. Jej zaokrąglone kształty, „tańczące” okna, nierówne podłogi i organiczne linie nadają budynkowi niemal baśniowy charakter. Lokale wplecione w strukturę wieży, w których rosną drzewa, tworzą przestrzeń przyjazną ludziom i naturze. Wieża jest hołdem dla bawarskiego piwa, zarówno pod względem formy, jak i funkcji – zdobi wnętrze i otoczenie browaru, przyciąga turystów z całego świata i inspiruje do kreatywności, ukazując, że piwo może być sztuką. Historia browaru sięga XIII wieku – już w 1300 r. miejscowa rodzina otrzymała prawa do warzenia piwa od hrabiego Abensberg. Dziś browar zatrudnia 70 pracowników zachowując rodzinny charakter i kontynuując tradycję, która od wieków kształtuje lokalną kulturę. W podziemiach browaru na uczestników wyjazdu czekała niecodzienna atrakcja: spektakl łączący humor, bajkową narrację i edukację na temat historii piwowarstwa oraz procesu warzenia. Aromat chmielu unosił się w powietrzu, tworząc niezwykłą atmosferę, w której wiedza i przyjemność stapiały się w jedno. Nie zabrakło degustacji lokalnych wyrobów z chmielu, podczas której uczestnicy mogli docenić bogactwo aromatów, goryczkę i pełnię smaku, będące owocem harmonijnego połączenia tradycji i nowoczesnej technologii.
Od średniowiecza po współczesność – podróż do jednego z najstarszych browarów świata
Następnym przystankiem był Bawarski Browar Państwowy Weihenstephan (Bayerische Staatsbrauerei Weihenstephan) zlokalizowany na terenie klasztoru opactwa Weihenstephan w miejscowości Freising – miejsce będące symbolem tradycji piwowarskiej Bawarii. Założony w 1040 r. przez benedyktyńskich mnichów klasztoru Weihenstephan, browar zachował swoją ciągłość przez niemal tysiąc lat, czyniąc go jednym z najstarszych działających browarów na świecie. Od początku wykorzystywano tu lokalne surowce – jęczmień i chmiel – które nadawały piwu wyjątkowy smak i charakter. Uczestnicy wyjazdu mogli zapoznać się z procesami technologicznymi oraz nowoczesnymi rozwiązaniami łączącymi naukę z tradycją. Dowiedzieli się, w jaki sposób historyczne receptury są adaptowane do współczesnych standardów. Browar oferuje 16 rodzajów piwa, w tym wyróżnione w konkursach międzynarodowych, takich jak Mistrzostwa Świata w Piwie w Indianapolis oraz konkursie w Australii, gdzie browar za swoje produkty zdobył aż osiem medali. Oprowadzenie wzbogacono opowieściami o historii browaru oraz o roli piwa w kulturze Bawarii – od codziennego napoju po element dziedzictwa narodowego i sztuki.
Ta podróż po niezwykłych miejscach - Abensberg i Freising była więc czymś więcej niż lekcją historii i technologii. Była wędrówką po świecie aromatów chmielu, ścieżkach ludzkiej pasji, po baśniowych zakamarkach architektury Hundertwassera i po tysiącletnich tradycjach piwowarskich. Każdy łyk piwa, każdy zielony liść chmielu i każda szyszka opowiadały swoją własną historię, tworząc niezapomniany obraz Bawarii – krainy, w której piwo staje się nie tylko napojem, ale sztuką, nauką i poezją życia.
Fascynujący świat „ambasadorki chmielu”
Czwarty dzień wyjazdu rozpoczął się od spotkania w miejscowości Attenhofen, w gospodarstwie pasjonatki uprawy chmielu, Elisabeth Stiglmaier, znanej jako „ambasadorka chmielu”. Prowadzi ona rodzinne gospodarstwo, oferujące interesujące wycieczki edukacyjne poświęcone zarówno chmielowi, jak i sztuce warzenia piwa. Podczas spotkania Elisabeth zaprezentowała zarówno medyczne, jak i kulinarne zastosowania chmielu oraz tradycje regionu Hallertau, gdzie „zielone złoto” Bawarii od wieków kształtuje życie i kulturę. Jej opowieści, pełne humoru i pasji, przenosiły słuchaczy w świat leczniczych właściwości rośliny i subtelnej magii kryjącej się w każdej szyszce. Goście mieli okazję obejrzeć plantację chmielu oraz delektować się aromatyczną, choć dosyć gorzką w smaku herbatką chmielową.
W sercu chmielowej krainy: wizyta w Spółdzielni Producentów Chmielu w Wolnzach
Ostatnim i najbardziej oczekiwanym przez rolników uczestniczących w wyjeździe studyjnym punktem programu było spotkanie w Spółdzielni Producentów Chmielu (HVG Hopfenverwertungsgenossenschaft e.G.) w Wolnzach, które odbyło się w formie konferencji branżowej, co pozwoliło uczestnikom wymienić się doświadczeniami. Na początku spotkania Dyrektor LODR w Końskowoli – Antoni Skrabucha przedstawił organizatorom konferencji uczestników wyjazdu studyjnego. Przedstawiciele spółdzielni zaprezentowali zaś swoją działalność oraz omówili aktualne wyzwania i kierunki rozwoju branży chmielarskiej. Uczestnicy wyjazdu mogli dowiedzieć się, że założona w 1953 r. Spółdzielnia HVG zrzesza niemieckich producentów chmielu, dysponuje nowoczesnymi zakładami przetwórczymi, wspiera programy hodowlane i współpracuje z instytucjami badawczymi. Zapewnia również wysoką jakość produktów dzięki systemom kontroli i certyfikacji zgodnym z normami UE i odpowiada za marketing oraz sprzedaż surowca na rynkach światowych.
Podczas spotkania polscy rolnicy i doradcy LODR zadawali wiele pytań dotyczących m.in. produkcji i dostępności środków ochrony roślin. Okazało się, że niemieccy plantatorzy borykają się z podobnymi problemami, w tym z ograniczoną dostępnością niektórych środków ochrony roślin. Pytania dotyczyły również składek członkowskich i możliwości pozyskiwania wsparcia finansowego przez producentów chmielu.
Spotkanie uświetniła obecność uroczej studentki, która w ubiegłym roku zdobyła tytuł Królowej Chmielu Hallertau 2024/2025. Królowa pełni funkcję ambasadorki regionu, uczestnicząc w licznych uroczystościach branżowych i wydarzeniach promujących chmielarstwo. Uczestnicy wizyty studyjnej mieli okazję wysłuchać jej wystąpienia, w którym podzieliła się doświadczeniami i pasją do tradycji chmielarskich w Bawarii.
Spotkanie w HVG umożliwiło uczestnikom wyjazdu poznanie niemieckiego modelu współpracy plantatorów, przetwórców i instytucji badawczych, a polscy rolnicy mogli zyskać praktyczne wskazówki dotyczące produkcji, jakości surowca i adaptacji do zmian rynkowych i klimatycznych.
Tradycja i innowacja w uprawie chmielu w Bawarii
Wyjazd studyjny stanowił nie tylko praktyczną lekcję współczesnego rolnictwa, lecz także podróż w świat tradycji, aromatów i pasji. Uczestnicy spostrzegli powszechne zastosowanie chmielu jako barwnego i oryginalnego motywu dekoracyjnego w aranżacjach przestrzeni większości wizytowanych miejsc, gdzie jego pnącza i szyszki pełniły funkcję zarówno estetyczną, jak i symbolicznego odniesienia do lokalnych tradycji piwowarskich. Spotkania z przedstawicielami instytucji z branży chmielarskiej, z rolnikami oraz wizyty w miejscach przetwórstwa chmielu pozwoliły uczestnikom poczuć rytm pracy w największym regionie chmielowym na świecie. Wyjazd pokazał, że sukces w branży chmielarskiej wynika z umiejętnego łączenia wielowiekowej tradycji z nowoczesnymi technologiami i badaniami naukowymi. Uczestnicy wyjazdu zapoznali się nie tylko z codziennymi wyzwaniami związanymi z uprawą chmielu, lecz także dostrzegli, że ta wyjątkowa roślina, o dużym znaczeniu gospodarczym, odgrywa w Bawarii ważną rolę kulturową i artystyczną. Chmiel obecny jest w sztuce, architekturze i rękodziele, stanowiąc symbol tradycji oraz źródło twórczej inspiracji. Łączy w sobie edukację, praktykę i kreatywność, a jego uprawa może być nie tylko istotnym źródłem dochodu dla gospodarstw rolnych, lecz także sposobem na budowanie poczucia przynależności do społeczności pielęgnującej wielowiekowe tradycje.
Agata Kamińska
